Panambah: Ngaran Itung-itungan jeung Lilana Waktu


Ieu mangrupakeun tulisan panambah ti Kang Riki Ramli M. anu aya pakaitna reujeung ngaran itung-itungan.

  • Sapasi, satengahna tinu sasiki ngan barangna buleud atawa jangkep.
  • Sabeulah, barang hiji dibagi dua nurutkeun kana uratna.
  • Sapotong, barang hiji dibagi dua neukteuk urat.
  • Sajodo, sarua jeung sapasang dilarapkeun jang ka jalma atawa sato.
  • Sarakit, sarua jeung sapasang dilarapkeun jang ka munding.
Cau saturuy dina tangkalna

Sigana upami diteraskeun jadi kana itung-itungan nu teu tangtu (kaluar tina ontek teu kang) kayaning :

  • Samanggar,
  • Saturuy,
  • Sasikat,
  • Sapapan,
  • Sapendul
  • Jst.

Ngaran Lilana Waktu

  • Sakerejep, nuduhkeun waktu saré nu sakeudueng/ saliliran.
  • Sajogjogan, nuduhkeun waktu diukur datangna jalma tiburuan nepi ka imah (nepi/anjog).
  • Salikur/lilikuran, nuduhkeun waktu 21 hiji poé nepi ka poé ka 29.
  • Sapamiangan, sabalikna ti sajogjogan, nuduhkeun waktu rada lila ti sajojogan diitung ti jalma indit nepi ka teu katingali pundukna atawa geus méngkol.

Nuhun pisan ka Kang Riki Ramli M. anu parantos kersa nambihan kana seratan dina ieu blog.

Aya Waktu anu Lila, Aya Waktu anu Sakeudeung


Dina kahirupan jalma di dunya mah teu leupas tina waktu. Waktu anu ngajurung laku-lampah kahirupan unggal jalma. Matak dina kahirupanana, jalma osok kasengker ku waktu atawa kaukur ku ukuran waktu. Asal ukuran anu dipakéna téh jelas. Jelas naon anu dipaké ngukurna.

Ngan dina kanyataanana, anu ngaranna ukuran waktu téh osok teu jelas. Teu jelasna téh kusabab henteu sarua anu dipaké ngukurna. Da biasana mah anu dipaké ngukur waktu mah hal-hal anu aya di luareun diri jalma, lain anu aya di dirina. Waktu bisa diukur maké jam, waktu ogé bisa diukur ku cahya panon poé. Lamun waktu diukur maké jam, aya waktu sadetik, samenit, jeung sajam. Lamun ukuranana maké panon poé, aya ukuran sapoé, dua poé, saminggu, sabulan jeung sataun. Atawa bisa ogé ukuranana téh maké bulan, anu ampir sarua ukuranana jeung maké ukuran panon poé.

jam jeung kalender

Dina hal maké ukuran anu disebutkeun di luhur, bisa jadi patokan anu ‘ampir sarua’. Ukuranana moal loba bédana.

Ngan lamun ukuran waktu téh maké anu aya di diri jalma, misalna dirina éta jalma, teu bisa dijadikeun patokan anu sarua. Da anu ngaranna masing-masing jalma mah euweuh anu sarua atawa sarimbagan. Komo deui lamun anu dipakéna téh rarasaan. Rarasaan mah ukuran anu pang teu bisa dipercayana. Rarasaan jalma ngeunaan waktu osok béda-béda, gumantung ka jalmana. Salian ti gumantung ka jalmana, ogé gumantung kana kaayaan. Kaayaanana téh arék kaayaan iraha waktuna atawa kaayaan tempat. Ditambah deui ku kaayaan kabiasaan. Kadang rarasaan jalma téh asa lila waktu téh. Kadang rarasaan jalma téh asa sakeudeung waktu téh. Kitu waé nurutkeun anggapan jeung rarasaan jalma mah, moal leuwih ti perkara lila jeung sakeudeung. Ngan rarasaan ngeunaan sakeudeung jeung lilana waktu anu dilakonan taya ukuran anu jelas. Sakumaha lilana anu ngaranna sakeudeung jeung, sakumaha lilana waktu anu ngaranna lila téh.

Hayang bukti? Coba waé nyoba nungguan hiji hal anu kudu ditungguan. Misalna nungguan babaturan nyampeur ka imah. Waktu anu dipaké nungguan téh bisa waé kaasup lila atawa sakeudeung. Lila jeung sakeudeungna téh gumantung kana rarasaan éta jalma anu nungguanana. Lamun dina nungguanana téh miboga sipat bosenan, mangka waktuna bakal kaasup lila. Béda reujeung lamun dina nungguanana téh bari migawé pagawéan anu dipikaresep, waktu téh bakal karasa sakeudeungna.

Diajar tina Ayun-ayunan (Bagean Kadua)


Dina nyieun ayun-ayunan, hususna anu maké tali, barudak ogé diajar pikeun ngukur kumaha supaya éta tali téh sarua panjangna, ulah nepikeun ka panjang sabeulah. Soalna lamun panjang sabeulah bisa-bisa pangdiukan éta ayun-ayunan téh jangkung sabeulah atawa déngdék.

Kadang lamun nyieunna lain ku saurang bisa waé panjang sabeulah. Nya ngakalana, dina ngagantungkeunana kudu dikira-kira jeung kudu diukur sarua henteu jangkung sisi pangdiukanana.

Sanajan dina ngukur talina sarua, kadang tempat ngagantungkeun éta ayun-ayunan téh henteu satua. Osok aya tempat ngagantungkeun ayun-ayunan téh jangkungna henteu sarua, jangkung sabeulah. Ieu hususna lamun ngagantungkeun ayun-ayunanana dina dahan tatangkalan.

Ayun-ayunan (asal poto: facebook.com)

Kuhenteu saruana tempat ngagantungkeun ayun-ayunan ieu, barudak dikudukeun néangan cara (kudu bisa ngukur atawa ngira-ngira) kumaha supaya tempat pangdiukan ayun-ayunana tetep henteu jangkung sabeulah.

Ngeunaan jangkungna pangdiukan ayun-ayunan tina taneuh ogé, kudu jadi pikiraneun barudak. Ulah nepikeun ka pangdiukanana téh jangkung teuing atawa pendék teuing. Lamun pendék teuing atawa komo nepikeun ka ngagangsarna, moal ngeunaheun dina maénkeun ayun-ayunanana ogé. Sedengkeun lamun jangkung teuing, bakal nyusahkeun barudak dina diukna. Nyieun ayun-ayunan téh kudu pas atawa ngeunaheun dina ngayunkeunana.

Baca oge:

  1. Diajar Tina Ayun-ayunan (Bagean Kahiji)
  2. Diajar tina Ayun-ayunan (Bagean Katilu)

Ukuran Anu Tangtu


Pasosore si Acim keur arulin di buruan reujeung babaturanana. Aya si Atok, si Duyeh, si Akum, si Juju jeung si Omon. Limaanna oge lalaki, genepan katut si Acim. Maranehna katempona pogot pisan dina arulinna. Maranehna duka teuing keur nyarieun naon atuh. Da nyarekelan peso reujeung bedog. Aya leunjeuran awi tali sababaraha hiji mah, lumayan paranjang.

“Cim, kuring nyieun naonna?” Ceuk Si Duyeh ka si Acim menta pagawean.

“Heueuh,  deek oge. Bagean naonna, Cim?” Si Juju miluan nanya.

“Sakeudeung heula atuh.” Tembal Si Acim. Manehna mikir heula sakedapan mah.

“Arek nyieun sabarah hiji kitu?” Si Acim malik nanya ka babaturanana.

“Nyieun hiji ewang wae atuh.” Si Atok mere saran.

“Hiji ewang nya…. Tapi, apanan awina oge ngan ukur aya opat. Moal mahi jigana mah.” Tembal Si Omon bari milang leunjeuran awi.

“Heueuh, nya….” Si Atok unggut-unggutan

“Mun opat mah, urang nyieun dua wae atuh.” Si Acim mere kaputusan. “Sanggeus beres urang babalapan.”

“Hayu lah. Urang piligenti wae, nya….” Si Omon bungah. “Ngan, kudu dibagi ti ayeuna. Saha jeung saha wae….”

“Nya sok atuh.” Ceuk Si Duyeh.

“Heueuh. Bagi ku maneh Cim.” Penta Si Juju.

“Sok wae bagi ku sewang-sewangan.” Si Acim embungeun. Manehna kalahkan milihan jeung mariksa leunjeuran awi.

“Ih, kumaha ieu teh. Mending keneh ku maneh, Cim. Supaya rata. Ulah anu pinter reujeung anu pinter deui.” Si Atok maksa.

“Sok atuh. Saha wae anu hayang ngahiji reujeung Si Atok?” Tanya Si Acim ka babaturanana.

“Naha bet kuring…?” Si Atok neuteup ka Si Acim.

“Pan maneh mah alus lumpatna.” Tembal Si Acim daria. “Terus saha anu arek ngahiji jeung Si Omon?”

Maranehna kabeh malikir.

“Ari kuring mah arek ka Si Omon wae.” Si Acim miheulaan mere kaputusan ka babaturanana.

“Nya sok atuh. Kuring oge milu ka Si Omon.” Ceuk si Duyeh, samemeh babaturan nu sejenna nyarita.

“Nya sok atuh. Da kuring jeung Si Juju mah teu bisa milih deui.” Ceuk Si Akum.

“Nya sok atuh masing-masing babagi tugas.” Ceuk Si Acim deui. “Kuring reujeung Omon nyieun tihangna, maneh mah Duyeh nyieun titincakanana wae, dua siki reujeung paseukna.”

“Nya sok atuh.” Tembal Si Omon reueung si Duyeh.

Genepanana migawe pagaweanana sewang-sewangan. Maranehna ngumpul jadi dua grup.

“Jangkung titincakanana sakumaha Cim?” Si Omon nanya ka Si Acim.

“Sakumaha nya…? Mun tilu jeungkal jangkung teuing moal nya….” Si Acim ngahuleng.

“Moal lah sakitu mah.” Tembal si Duyeh.

“Nya sok atuh mun kitu mah, jangkungna tilu jeungkal wae nya….” Si Acim nyatujuan.

“Ari panjang titincakanana sakumaha Cim?” Si Duyeh neuteup ka Si Acim.

“Nya sok wae arek sakumaha oge, nu penting mah cukup mun ditincakna.” Si Omon miheulaan nembalan.

“Nya, mun kitu mah sajeungkal oge cukup lah, nya…?” Si Duyeh menta panyatujuan.

“Nya sok.” ceuk Si Acim.

Sanggeus kitu mah tiluanana neruskeun hancana deui. Sanggeus beres terus dihijikeun. Titincakanana diterapkeun kana tihang jajangkungan make paseuk. Nu tiluan deui katempona oge geus beres nyieunna.

Kari nyoba jajangkunganana, naha kuat atawa henteu.

“Cobaan ku maneh Cim.” Penta si Duyeh.

“Ah, da kuring mah acan bisa pisan. Ku maneh wae Yeh, da maneh mah apanan geus biasa.” Tembal Si Acim.

Si Duyeh kapaksa nyobaan naek kana jajangkungan. Sanggeus naek terus leuleumpangan. Kitu deui grup Si Atok katempo geus nyobaan tiluanana oge. Sedengkeun ari Si Acim reujeung si Omon mah acan nyobaan.

Teu lila Si Duyeh balik deui kaanu duaan ti grupna. Jajangkunana digusur.

“Kunaon Yeh? Teu kuateun? Atawa kunaon?” Si Acim melong.

“Heueuh. Kunaon Yeh?” Si Omon oge panasaran. “Henteu labuh mah?”

“Lain kitu….” Si Duyeh eureun terus ngarekepkeun jajangkungan. “Rarasaan kuring mah asa jangkung sabeulah ieu teh.”

“Jangkung sabeulah…?” Si Acim panasaran bari ngilikan jajangkungan anu masih keneh dicekelan ku Si Duyeh. “Naha bet bisa nya? Apanan sarua lain jangkungna teh tilu jeungkal?”

“Bener. Da tadi kuring nyieunna tilu jeungkal.” Si Omon milu panasaran.

“Aya naon ieu teh…?” Si Atok nyampeurkeun, dituturkeun ku babaturanana anu duaan.

“Ieu cenah aya anu salah.” Si Acim nyokot jajangkungan ti leungeunna si Duyeh. Terus disaruakeun. Bener oge jangkung sabeulah.

“Ari tadi Mon ngukurna sabaraha jeungkal?” Si Acim malik ka Si Omon.

“Bener. Kuring ngukurna tilu jeungkal.” Si Omon ngabela sorangan.

“Tapi naha bet beda nya…? Padahal kuring oge sarua ngukurna teh tilu jeungkal.” Si Acim ngahuleng. Bingung.

“Nya pasti atuh….” Si Atok nyarita. ” Da jeungkalanana oge tangtuna oge beda. Sok wae ukur. Jeungkal maneh Cim jeung si Omon, moal sarua panjangna, sanajan ngan ukur saeutik.”

“Enya nya….” Si Acim melong ka si Atok. “Teu kapikir titadina keneh.”

“Ari maneh, Tok. Kumaha ngukurna?” Si Acim nanya ka Si Atok.

“Kuring oge sarua dijeungkalan, ngan jeungkalanan nu kuring duanana. Jadi jangkungna oge sarua da ukuranana ngan hiji, henteu dua saperti nu maneh, Cim.

“Oh kitu nya.”

“Nya heueuh atuh. Mun hayang sarua mah kudu aya ukuran anu hiji atawa mun loba kudu ngabogaan ukuran anu sarua. Da nu ngaranna jeungkal mah jarang anu ngabogaan panjang anu sarua. Aya bedana wae sanajan ngan ukur saeutik.” Si Atok ngajelaskeun. “Mun arek oge make ukuranana teh tina jidar atawa meteran. Da eta mah geus pasti ukuranana teh sarua. Naha arek di mana wae oge panjangna sarua.”

Ngaran Ukuran


Istilah anu aya patalina jeung ukuran lumayan lobana. Aya ukuran anu patali jeung panjang, aya oge ukuran anu patali jeung jangkung. Salian ti eta aya oge ukuran anu patali jeung lega. Ngan nu kudu jadi cekelan teh, dina ukuran ieu lolobana mah lain ukuran anu tetep tapi osok robah atawa osok beda-beda. Sababna mah tiap jelema ngabogaan ukuran atawa paranti ngukur sewang-sewangan anu tangtuna teh aya bedana.Dina istilah di handap ieu dijelaskeun istilah anu aya pakuat-pakait jeung ukuran. Rarangken hareup sa- nuduhkeun kana jumlah hiji.

  1. Sauted, nuduhkeun ukuran anu pondok pisan.
  2. Sabuku curuk, nuduhkeun ukuran anu panjangna saukuran buku ramo leungeun.
  3. Sacuruk, nuduhkeun ukuran anu panjangna saukuran ramo cukur.
  4. Saramo, nuduhkeun ukuran anu panjangna saukuran ramo leungeun.
  5. Sadampal, nuduhkeun ukuran anu panjangna saukuran dampal suku.
  6. Satampah, nuduhkeun ukuran anu panjangna saukuran dampal leungeun.
  7. Sajeungkal, nuduhkeun ukuran anu panjangna saukuran jeungkal (tungtung jempol nepi ka tungtung cingir mun dilempengkeun/dipentangkeun).
  8. Sasiku, nuduhkeun ukuran anu panjangna ti tuntung leungeun nepi kana siku.
  9. Saélo, nuduhkeun ukuran anu panjangna kira-kira 0,75 meter.
  10. Saicak, nuduhkeun ukuran anu legana saélo pasagi.
  11. Sadeupa, nuduhkeun ukuran anu panjangna ti tungtung leungeun nu katuhu nepikeun ka tungtung leungeun anu kenca lamun dilempengkeun/dipentangkeun.
  12. Satangtung, nuduhkeun ukuran anu panjangna atawa jangkungna saukuran jeung tangtungan jelema.
  13. Saleunjeur, nuduhkeun ukuran anu panjangna atawa jangkungna satangtungan tangkal, biasana mah pikeun awi anu geus diteukteuk tina puhu jeung congona.
  14. Sapotong, nuduhkeun ukuran anu pikeun sagala hal anu geus dipotongan. Panjangna meunang motong disebut sapotong. Ukuranana teu tangtu.
  15. Sataktak, nuduhkeun ukuran anu jangkungna sarua jeung taktak jalma.
  16. Satumbak, nuduhkeun ukuran anu panjangna saukuran jeung tumbak, kira-kira 3,77 meter.
  17. Sabata, nuduhkeun ukuran anu legana kira-kira 14 meter pasagi.
  18. Saareu, nuduhkeun ukuran anu legana kira-kira 100 meter pasagi.
  19. Sahektar, nuduhkeun ukuran anu legana 100 areu atawa 500 bata.
  20. Sabau, nuduhkeun ukuran anu legana kira-kira 7.096 meter pasagi atawa 500 tombak pasagi.
  21. Satungtung deuleu, nuduhkeun ukuran anu panjangna sakumaha deungdeuleuan jelema.