Opat Séhat Lima Sampurna


“Mon, apal kénéh ngeunaan kadaharan anu asup kana opat séhat lima sampurna teu?” Si Acim nanya ka si Omon.

“Nya apal atuh.” Témbal si Omon mani saget.

“Sugan téh geus poho….” Si Acim mésem.

“Nya apal atuh. Da kakara gé sababaraha bulan lain éta mah….”

“Heu-euh nya….”

Kadaharan opat sehat lima sampurna

“Aya naon kitu?” Si Omon mencrong ka si Acim siga anu panasaran, “bet nanyakeun perkara éta sagala?”

“Teu nanaon. Hayang nanya waé kuring mah.” Témbal si Acim sakahayuna.

“Ih, sok teu pararuguh kitu manéh mah.” Si Omon kukulutus.

Si Acim ukur nyenghél….

“Lain kétang kuring mah hayang nyaho waé.” Si Acim nyarita deui kawas anu daria.

“Naon tah?”

“Ari maneh lamun dahar osok asup kana opat sehat lima sampurna teu?” Ceuk si Acim nanya ka si Omon.

“Nya kadang-kadang atuh.” Témbal si Omon.

“Teu saterusna nya…?”

“Heu-euh atuh. Da anu ngaranna susu mah susah néanganana. Jeung mahal deui wé dina ayanana ogé.”

Si Acim ngahuleng sakeudeung. “Kitu nya…?”

Si Omon ukur unggeuk.

“Tapi kuring mah arék dahar opat séhat lima sampurna téh teu bisa…?” Ceuk si Acim siga anu ngarahuh.

“Naha…?” Si Omon mencrong.

“Heu-euh. Lamun anu opat séhatna mah kuring ogé bisa jeung gampang. Ngan anu kalimana rada susah mah.”

“Susah kumaha?” Si Omon panasaran, “lain manéh mah mampuh lain?”

“Ieu mah lain perkara mampuh atawa henteuna. Ngan kuring mah ulaheun ku kolot kuring.”

“Naha bet ulaheun?”

“Heu-euh, apanan sanggeus kuring dahar anu opat séhat téa, arék nincak anu sampurnana téh ulaheun ku kolot kuring.” Si Acim ngajelaskeun.

“Matak ulaheun ogé, sigana mah manéh boga panyakit meureunan.”

“Ih, henteu. Ngan kolot kuringna wae ulaheun. Cenah kuring mah budak kénéh. Ulah wani deukeut-deukeut kana sampurna.”

“Maksudna?” Si Omon beuki bingung.

“Apal teu manéh jeung anu ngaranna sampurna?”

“Henteu…!”

“Ah, manéh mah henteu gaul….”

“Kumaha kitu?”

“Sampurna mah roko lain?”

“Ih, dasar gejul. Sugan téh naon. Nya heu-euh atuh, kolot mah moal ngijinan lamun budakna kudu ngadahar sampurna mah.”

(Gambar meunang nginjeum ti http://www.luwuraya.com/assetcuk/berita/real/4sehat5sempurna.jpg)

Uyah mah Tara Téés ka Luhur


Uyah mah tara téés ka luhur. Lamun henteu ka luhur pasti ka handap. Da kitu nyatana. Anu ngaranna uyah mah téésna téh ka handap. Téés téh bisa dihartikeun ku nyerep. Jadi, uyah mah nyerepna téh ka handap. Sanajan kitu, sabenerna mah da lain uyah wungkul anu nyerep ka handap téh. Aya barang atawa perkara séjén anu nyerepna ka handap, saperti cai.

Uyah

Dilarapkeun kana uyah téh kusabab uyah mah miboga rasa anu mandiri nyaéta asin. Kabéh uyah rasana téh asin. Jadi lamun hiji barang atawa perkara atawa dahareun kaserepan ku uyah pasti jadi miluan asin, sakumaha rasa uyah. Jadi hal ieu anu jadi ciri naon sababna anu diobrolkeun téh ngeunaan uyah. Uyah lamun nyerep kana barang anu aya dihandapeunana (lamun neundeun uyah dihijikeun reujeung barang atawa kadaharan séjén), éta barang atawa kadaharan téh milu miboga rasa asin.

Ieu hal téh nuduhkeun kana perkara atawa kaayaan dina kahirupan. Uyah reujeung barang atawa kadaharan anu diteundeun téh nuduhkeun kana jalma anu aya dina hiji rundayan. Sedengkeun ari asin nuduhkeun kana pasipatan jalma. Uyah anu miboga sipat anu mandiri bakal mangaruhan kana pasipatan barang atawa kadaharan anu aya di handapeunana. Kusabab kitu, kadaharan atawa barang anu di handapeunana téh bakal miboga rasa asin, sarua reujeung rasa uyah.

Dina hiji kulawarga, anu miboga rundayan turunan, bakal nyarupaan kana ieu kaayaan. Pasipatan kolot bakal nyerep kana pasipatan rundayanana. Jadi pasipatan rundayan atawa turunanan bakal kapangaruhan ku pasipatan kolotna.

(Gambar meunang nginjeum ti http://www.promojateng-pemprovjateng.com/fotopromo/1808601203garam%20.jpg)

Ngaran Kadaharan Dumasar kana Cara Molahkeunana


Ieu mah husus ngeunaan ngaran kadaharan anu diolah heula. Lain kumaha cara ngolahkeun éta kadaharan. Ngan cara ngolah atawa molahkeun éta kadaharan, mangaruhan kana ngaran éta kadaharan.

Teu saeutik ngaran kadaharan anu diolah, nyokot tina cara molahkeunana. Kusabab kitu, teu matak hémeng lamun aya dua rupa kadaharan sanajan bahan anu dipakéna sarua, lamun cara molahkeunana béda mah bisa béda ngaranna. Contona waé aya anu ngaranna Cilok reujeung Ciréng. Duanana bahan asalna mah sarua waé nyaéta tina aci. Anu ngabedakeunana teh anu hiji mah disebut Cilok téh kusabab éta Acina teh dicolok jadi waé ngaranna téh Cilok, anu hartina Aci Dicolok. Sedengkeun ari Ciréng, asalna tina kecap Aci Digoréng.

Comro

Anu séjénna, diantarana waé:

  1. Réngkol, tina kecap goréng engkol. Ieu teh mangrupakeun ngaran séjén pikeun kadaharan bala-bala.
  2. Comro, asalna tina kecap Oncom di Jero. Sakumaha ngaranna, kadaharan ieu mah dijieunna tina sampeu meunang marud anu dijerona téh diteundeunan oncom anu disamaraan meunang ngaréndos.
  3. Longah, asalna tina kecap Bolong di Tengah. Nyaéta kadaharan tina aci sampeu anu wangunana buleud, di tengahan dibolongan.
  4. Sukro, nyaéta asalna tina kecap Suuk di jero. Ieu mah kadaharan anu jerona téh suuk dibulen ku tipung.

(Asal poto: http://kuliner.ilmci.com/wp-content/uploads/2010/05/comro.jpg)

Kadaharan Kakarén Lebaran


Dina poéan lebaran mah biasana kadaharan téh osok sagala diayakeun. Anu biasana aranglangka aya ogé, biasana mah ngahaja nyieun atawa ngolah éta kadaharan. Kadaharanana mah biasana teu jauh tina kadaharan anu diayakeun waktu mapag bulan puasa. Aya sababaraha jinis kadaharan anu osok diayakeun dina mapag poéan lebaran téh (jadi éta kadaharan téh osok aya dina poéan lebaran). Kusabab dina poéan lebaran mah lumayan loba anu ngaranna kadaharan téh, jadi tara nepikeun ka béak dina sapoé dua poé. Eta kadaharan téh osok nyésa. Komo deui kadaharan anu bisa diteundeun lila mah, osok jadi kakarén lebaran.

Kadaharan kakaren lebaran: Kanéker, akar kalapa, papais, opak, rangginang

Diantara kadaharan anu osok diayakeun dina poéan lebaran téh, jeung jadi kakarén lebaran téh nyaéta: papais (ngan kadaharan ieu mah tara kuat lila, paling sapoé atawa dua poé), kanéker (nyaéta kadaharan anu bahanna sarua jeung papais, ngan wujudna baruleud terus digoréng), opak ketan, rangginang, wajit, jeung kadaharan lainna.

Mipit Kudu Amit, Ngala Kudu Bebeja


Rebun-rebun keneh pisan, si Acim reujeung si Omon geus indit ke kebon si Omon. Kabeneran harita teh keur pere sakola, jadi henteu arindit ka sakola. Duanana katempo nyaroren bedog leutik dina cangkengna. Ditambah deui si Acim mah bari mekel koja anu disorenkeun dina taktakna.

Duanana muru ke lebah kidul, ka sisi leuweung awi. Anjog ka sisi kebon, duanana kacida bungahna. Bener wae pepelakan di kebon teh keur usumna diala. Aya jagong, bonteng, kacang panjang, waluh, reujeung samangka, kapuhanan ari cau mah da taya usumna.

kebon

Atuh duanana oge papada bungaheunana pisan. Da balik ti kebon teh pastina oge bakal beubeunangan. Arek sagala diala anu geus arasak atawa karolot mah.

“Ayeuna ngala naon heula, Mon?” Ceuk si Acim ka si Omon anu miheulaan asup ka saung di tengah kebon.

Samemeh si Omon ngajawab, manehna jiga aya anu diteangan. Tapi teu kapanggih.

“Urang ngala bonteng heula wae supaya bisa langsung didahar.” Tembal si Omon.

“Hayu atuh lamun kitu mah.” Ceuk si Acim jiga anu teu sabar hayang gera gap-gap wae kana alaeun.

“Ari eta koja, gede teu?” Tanya si Omon ka si Acim bari ngilik-ngilik koja anu disorendang ku si Acim.

“Leutik ieu mah. Kumaha atuh…?” Si Acim malik nanya.

“Kumaha atuh nya. Da di saung oge euweuh wawadahan sabangsaning karung.” Si Omon ngahuleng.

“Urang talian wae atuh….” Si Acim mere bongbolongan.

“Ari maneh…, piraku bonteng, waluh are dibeungkeut?” Si Omon melong.

“Heueuh, nya….” Si Acim eraeun. “Nya kumaha engke wae atuh. Nu penting mah ayeuna urang ngala heula. Urang kumpulkeun.”

“Hayu atuh. Tapi omat, ngalana anu kolot wungkul nya. Anu ngora mah, ulah diala, antepkeun wae sina kolot.” Si Omon mamatahan.

“Tapi, ari bonteng mah pan alus keneh anu ngora. Anu kolot mah osok diantepkeun pikeun binih….” Si Acim melong ka si Omon.

“Nya…, kumaha maneh wae. Da kuring ma arek ngala jagong.” Si Omon bari ngaleos ka luareun saung.

“Ngala jagong? Naha…?” Si Acim teu kebal nyaritana. Da kaburu ditingalkeun ku si Omon. Manehna nyusul si Omon anu ngajugjug ka belah kidul, ka kebon anu dipinuhan ku tangkal jagong.

“Ari kuring mah kudu ngala bonteng nya…?” Si Acim nanya deui, sanggeus nyusul si Omon.

“Heueuh. Tuh lebah ditu. Loba gera bontengna.” Si Omon nuduhkeun ka lebah wetan. Bener wae lebah wetan mah loba areuy bonteng anu ngahunyud.

Si Acim muru ke belah wetan.

“Tapi, omat. Saacanna ngala maneh kudu bebeja heula….” Si Omon mapagahan.

Si Acim ngarandeg.

“Bebeja ka saha…?” Si Acim malik, nyanghareup ka si Omon. “Apanan geus diidinan ku kolot maneh oge. Komo ieu mah sasatna dititah….”

“Lain eta…,” Si Omon nyampeurkeun ka si Acim. Sanggeus deukeut manehna ngaharewos ka si Acim. “Bebeja teh kaanu ngageugeuh di dieu….”

Si Acim olohok. Melong ka si Omon. “Naha bet kudu bebeja kanu kitu sagala. Apanan anu bogana oge kolot maneh, lin?”

“Ih, da ieu mah ceuk kolot kuring keneh. Cenah kudu bebeja heula.”

Si Acim teu nyarita deui. Manehna rada handeueul. Naha boga babaturan teh masih keneh percaya kanu kitu…. Tapi teu lila, manehna muru ka beh wetan. Muru ka rungkun bonteng. Manehna tuluy ngalaan bonteng, dipilihan anu meujeuhna, henteu kolot teuing, henteu ngora teuing.

Keur segut ngalaan bonteng, si Omon ngagorowok, nyalukan si Acim.

“Cim…! Acim…! ka dieu heula…!” Ceuk si Omon, jiga anu reuwas.

“Aya naon, Mon…?” Tembal si Acim bari lumpat nyampeurkeun si Omon anu aya di kebon jagong.

“Aya naon, Mon?” Pokna deui sanggeus aya di deukeuteun si Omon.

“Tempo…. Itu tempo.” Si Omon bari tutunjuk ka lebah kebon jagong. “Jagong teh geu aya anu ngala….”

Si Omon bangun anu kaduhung jeung keuheul.

“Aya anu ngala…? Si Acim nelek-nelek ka tatangkal jagong anu dituduhkeun ku si Omon. “Bener oge….”

“Saha nya, anu wani-wani ngala jagong eta…?” Si Omon keuheul. Ngan teu bisa kukumaha.

“Eta sugan. kolot maneh geus ngala atawa encan?” Si Acim nanya ka si Omon.

“Numatak nitah urang oge, kolot kuring mah acan ngala. Kakara ayeuna arek dialana oge ku urang.” Si Omon bingung.

Si Acim milu bingung. Diala ku saha atuh jagong teh? Mani teu bebeja heula? Lamun lain kunu bogana, tangtuna oge ku jalma sejen meureunan.

Sampeu, Pepelakan Sagala Mangpaat


Saha anu teu wawuh kana tangkal sampeu…? Pikeun urang lembur mah asa harianeun mun teu apal teh. Tangkal sampeu mah mangrupakeun pepelakan anu loba mangpaatna jeung kacida gampangna dina melak katut miarana. Saha wae oge asal boga tempat (lahan) jeung binih sampeuna, melak sampeu mah pasti bisa. Da kacida gampangna melak sampeu mah, teu kudu boga kabisa atawa kaahlian nanaon.

Kebon Sampeu

Melak sampeu mah ngan ukur tinggal nancebkeun tangkal sampeuna anu meunang neukteukan. Tangkal sampeu anu leunjeuran panjang teh diteukteukan kira-kira 25 sentian mah. Tangkal sampeu meunang neukteukan teh dipelakeun kucara ditanceubkeun dina taneuh (lahan). Renggang antara tangkal nu hiji jeung nu sejenna kira-kira sameteran. Jero nancebkan kira-kira satengahna tina jangkung tangkal sampeu anu jadi binih sampeu tea.

Dina ngurusna, teu jadi masalah. Da ngurusna mah teu susah. Diantepkeun atawa henteu dicaangan oge henteu jadi soal. Tapi, nya leuwih hadena mah dicaangan mun lahanna barala ku jujukutan.

Ari mangpaat tina sampeu teh lumayan loba oge. Ti mimiti dauna nepi ka beutina aya mangpaatna. Kaasup oge tangkal reujeung kembangna.

  1. Ari beutina, nya da tujuanna melak sampeu teh utamana mah hayang diarah beutina. Beutina bisa diolah jadi mangrupa-rupa kadaharan. Lumayan loba kadaharan anu asalna tina sampeu. Salian ti diolah oge, sampeu bisa langsung didahar. Salian ti sampeuna, kulumud sampeu oge bisa dimangpaatkeun jadi kadaharan (deungeun) sangu, ngaranna teh biasa disebut kadedemes. Duka teuing meunang ti mana ngaran eta teh. Duka pedah jiga jelema anu kadedemes meureunan, ka kulumud sampeuna wae nepi ka diarah.
  2. Daun sampeu anu ngorana, bisa diarah jadi lalab atawa deungeun sangu. Naha ngan ukur ku diseupan jadi coel sambel atawa digoreng. Sedengkeun anu geus kolotna bisa dijadikeun parab domba atawa parab kelenci.
  3. Dahan sampeu, bisa dipake kaulinan barudak. Dahan sampeu osok dijadikeun nyieun wawayangan atawa puputeran. Bisa oge dijieun kongkorong-kongkorongan. Mun peperangan make karet, dahan sampeu osok dipake pelorna.
  4. Kembang sampeu. Mun anu apal mah, kembang sampeu teh osok dipake deungeun sangu. Asal bisa ngolahna, kembang sampeu bisa dijadikeun kadaharan anu lumayan nikmat.
  5. Buah sampeu osok dipakeu hareureuy ku barudak.
  6. Tangkal sampeu. Salian ti dijadikeun bibit pelak sampeu, tangkal sampeu oge osok dijadikeun parab domba. Mun barudak mah osok ngarah busa dina jero tangkal sampeu dijadikeun rorokoan. Tangkal sampeu oge bisa dijadikeun suluh.

Ngasakan Kadaharan


Kadaharan anu kudu diasakan, leuwih hade kudu diasakan heula. Supaya ngeunah atawa ni’mat jeung matak sehat (mudah-mudahan).

Mun ngomongkeun ngasakan kadaharan, nu ngaranna ngasakan teh lumayan loba rupana oge. Nu ngabedakeun ieu bisa kusabab jinis kadaharanana, bisa oge kusabab karesep anu bakal ngadaharna, atawa kusabab duanana. Cara ngasakan kadaharan ieu merlukeun seuneu pikeun ngasakanana. Di lembur mah biasana make hawu. Rupa-rupa cara ngasakan kadaharan teh diantarana wae:

  1. Digoreng. Nu ngaranna di goreng mah biasana dina katel jeung minyak keletik (ayeuna mah make minyak goreng).
  2. Disangray. Nu ngaranna disangray mah make katel ngan teu make minyak keletik/minyak goreng.
  3. Digarang. Nyaeta neundeun dahareun di luhureun hawu (bisa di luhureunana pisan make wadah, bisa oge make paraseuneu) supaya kapanasan.
  4. Dibubuy. Anu ngaranna dibubuy mah kadaharan teh dibungkus make daun cau sing buni sababara lapisan, terus diasupkeun ka hawu dibugbrugan ku lebu jeung areng.
  5. Dibeuleum. Dibeuleum mah nya langsung diasupkeun kana seuneu.
  6. Dideangkeun. Nu ngaranna dideangkeun mah ampir sarua jeung digarang. Bedana dideangkeun mah bisa di luhureun seuneu bisa oge digigireunna. Terus oge nu ngaranna dideangkeun mah henteu diantepkeun tapi kudu dibolak-balik.
  7. Diseupan. Nu ngaranna diseupan mah lir ibarat keur nyangu. Wadahna bisa make seeng atawa wadah sejenna. Ngasakanana kadaharan teh diasupekun kana seeng make wadah deui saperti aseupan supaya kadaharanana henteu ngahiji jeung cai dina seeng.
  8. Dikulub. Ampir sarua jeung diseupan. Bedana teh mun dikulub mah, kadaharan anu arek diasakanana diancrubkeun atawa dihijikeun kana caina.