Kakawihan Barudak: Nanggerang – Nanggorek


Yu batur urang ulin ka Nanggerang
ah embung sieun lila teuing beurang
keun atuh ambéh umur urang panjang
nu panjang Nini Aki Balangantrang
Leuleui leui leuleu leuleuyang aya mojang geulis pisan
Yu batur urang ulin ka Naggorék
ah embung Nanggorék mah lila poék
keun atuh ambeh seubeuh ngelékéték
lékéték embung sieun bareuh kelek
Leuleuileuyang aya bujang teu uyahan

(Dicutat tina: http://www.facebook.com/note.php?note_id=384326600734&comments)

Kakawihan séjénna:

  1. Kakawihan Barudak: Ayun Ambing
  2. Kakawihan Barudak: Hét Hét Embé Janggotan
  3. Kakawihan Barudak: Prang Pring
  4. Kakawihan Barudak: Acung-acungan
  5. Kakawihan Barudak: Nang Ning Nang
  6. Kakawihan Barudak: Olé-oléan
  7. Kakawihan Barudak: Néngnongnéngjak
  8. Kakawihan Barudak: Trang-trang Kolentrang
  9. Kakawihan Barudak: Surser
  10. Kakawihan Barudak: Sieuh-sieuh
  11. Kakawihan Barudak: Galah Ginder
  12. Kakawihan Barudak: Oyong-oyong Bangkong
  13. Kakawihan Barudak: Punten Mangga
  14. Kakawihan Barudak: Bang Bang Kalima Gobang
  15. Kakawihan Barudak: Sakentrung
  16. Ayang Ayanggung

 

Ngaran Patempatan di Pasawahan Katut Walungan


Istilah-istilah ngaran tempat anu biasa digunakan di wewengkon pasawahan reujeung daerah anu aya caian, diantarana wae:

  1. Basisir, tempat di sisi laut.
  2. Babantar, bagian walungan anu lega sarta déét.
  3. Bojong, lahan anu nyodor ka sisi walungan tur gédé.
  4. Bobojong, jojontor taneuh anu nyodor ka cai, biasana aya di sisi walungan.
  5. Embel, ranca nu jero jeung di beulah luhurna pinuh ku jujukutan.
  6. Jontor, taneuh anu nyodor ka laut.
  7. Kubangan atawa kubang, tempat nu ledok (biasana di sawah atawa di balong) paranti mandi munding.
  8. Kamalir, jalan cai leutik.
  9. Kobakan, lobang di tegalan anu aya caian.
  10. Karéés, tempat di sisi walungan anu réa keusikan.
  11. Legon, daerah di basisir anu ngelok saeutik ka darat, sarupa teluk ngan leuwih leutik.
  12. Leuwi, bagian walungan anu leuwih jero jeung lega.
  13. Muhara/muara, tuntung walungan (di hilir) tempat patepungna walungan jeung laut, atawa tempat patepungna walungan leutik jeung walungan nu leuwih gedé.
  14. Parigi, jalan cai nu ngahaja meunang nyieun.
  15. Parung, bagian anu déét di walungan jeung dihapit ku leuwi.
  16. Rora, sarupa susukan (cai ngocor) nu aya di leuweung.
  17. Sabang, taneuh darat nu dihapit ku dua walungan.
  18. Sungapan, tempat ngalirkeun cai ti walungan ka sawah.
  19. Saké, walungan leutik.
  20. Seler, walungan leutik.
  21. Situ, sarupa balong ngan leuwih lega.
  22. Sirah cai, tempat kaluarna cai nyusu nu engkéna bakal jadi walungan.
  23. Solokan, susukan.
  24. Tanjung, taneuh nu nyodor ka laut.
  25. Tétélar, taneuh di tengah sawah anu heunteu kahontal ku cai.
  26. Wahangan, walungan.

(Dicutat kalawan diropea tina http://sunda.garutkab.go.id/pub/static_menu/detail/ngamumule_sesebatan_patempatan)

Kecap Panganteur


Kecap panganteur atawa anteuran teh mangrupakeun hiji kabeungharan kecap anu aya dina basa Sunda. Da di sejen basa mah tacan tangtu reujeung loba anu disebut kecap anteuran ieu teh. Sakumaha ngaranna, kecap anteuran teh pikeun nganteurkeun kecap sejenna supaya kecap eta teh leuwih anteb dina diucapkeunana. Dina wangunan kalimah anteuran mah ngan diwangun ku dua kecap nyaeta kecap ateuran ditambah ku kecap anu dianteurkeunana, kajaba dina kecap kaayaan anu bisa jadi tilu kecap atawa leuwih, gumantung kana kecap kaayaan anu dianteurkeunana. Kecap anu dianteurkeunana aya dua rupa nyaeta kecap kaayaan reujeung kecap pagawean. Kecap panganteur diteundeunna di hareupeun kecap anu dianteurkeunana. Dina nerapkeunana ieu kecap geus aya katangtuan pikeun hiji kecap anteuran teh pikeun nganteurkeun kecap anu geus tangtu. Sanajan kitu hiji kecap bisa ngabogaan leuwih ti hiji kecap anteuran. Conto-conto kecap anteuran teh diantarana wae:

Kecap Pagawean

  • bus asup
  • nyah beunta
  • nging/hing ceurik
  • segruk ceurik
  • am dahar
  • jol datang
  • rap dibaju
  • deker digawé
  • gék diuk
  • reg eureun
  • geleber hiber
  • sedut/dut hitut
  • kuniang hudang
  • belenyéh/nyéh imut
  • gedig indit
  • léos indit
  • kécéwér/wér/cer kiih
  • blug labuh
  • beretek/berebet lumpat
  • jleng luncat
  • geleser maju
  • belewer malédog
  • brus mandi
  • térékél naék
  • gampleng nampiling
  • blak nangkarak
  • jung nangtung
  • sebrut narajang
  • habek neunggeul
  • lek neureuy
  • lar ngaliwat
  • bluk ngangkuban
  • biur ngapung
  • golédag ngedeng
  • gewewek ngégél
  • réngkénék ngigel
  • leguk/regot nginum
  • burusut ngising
  • pok ngomong
  • celengkeung ngomong
  • trét nulis
  • gaplok nyabok
  • gap nyagap
  • sirintil nyampeurkeun
  • gantawang nyarékan
  • kerewek nyekel
  • cong nyembah
  • crot nyiduh
  • celengok nyium
  • kop nyokot
  • bluk nyuuh
  • reup peureum
  • dug saré
  • barakatak seuri
  • ceuleukeuteuk seuri
  • cakakak seuri
  • cikikik seuri
  • lep teuleum
  • eureuleu teurab
  • clak tumpak
  • luk tungkul
  • jrut turun
  • nyot ngenyot
  • pelenyun udud
  • cat unggah
  • orolo utah

Kecap Kaayaan

  • beledug bitu
  • beleték peupeus
  • beletok potong
  • béréwék soék
  • bray beurang
  • bray muka
  • bray caang
  • breg hujan
  • cep tiis
  • gejebur kana cai
  • jedak diadu
  • jeduk tidagor
  • jegug sora anjing
  • jegur sora marieum
  • jentréng kacapi
  • jep jempé
  • jeprut pegat
  • kecebuk sora cai
  • kecemplung kana sumur
  • kepluk murag
  • kérésék sora daun
  • ketruk sora sapatu
  • les leungit
  • paralak hujan
  • pédénghél keuheul
  • peledek bau hitut
  • pes pareum
  • pleng ambleng
  • plong ngemplong
  • prung pegat
  • prung ngamimitian
  • pudigdig ambek
  • rekét sora panto
  • rob ngarogrog
  • rup dirungkupan
  • seguk sora kolécér
  • semprung pegat
  • sruk-srék sora ragaji
  • trong kohkol

(Dicutat tina http://su.wikipedia.org/wiki/Kecap_%28Basa_Sunda%29)

Ngadongdon


Ukur dina kongkolak panon
Silih aber bebendon
Sanajan ngan ukur guyon
Hahalang silih polonyon

Mata bati carinakdak
Mun ras inget kana ketak
Sagala mani dikotektak
Dibarung ku sesentak

Kari tuur ngaroroncod
Asa diri nu ngadedod
Prak tumarima ieu kokod
Sugan henteu terus noyod

Ampun anu kasuhun
Hampuran nya paralun
Nyanggakeun gera tuyun
Kukumaha ge moal manyun

Dicutat tina: http://www.facebook.com/note.php?created&&suggest&note_id=414761561893#!/note.php?note_id=414761561893)

Ngaran Patempatan di Pagunungan


Dina perkara tempat, aya sababaraha istilah anu osok dipake pikeun ngaran hiji tempat. Ngaran ieu teh biasa gumantung kana kaayaan tempatna. Hiji tempat reujeung tempat sejenna osok ngabogaan istilah atawa ngaran anu beda-beda. Istilah-istilah anu di handap ieu mah biasa dipake pikeun patempatan di wewengkon pagunungan jeung pileuweungan.

Pagunungan
  1. Bubulak/bulakan, tempat nu pinuh ku jujukutan nu aya di pasir atawa di lamping gunung.
  2. Dungus, gundukan tatangkalan laleutik jeung (rada) rembet, biasana ayanan di leuweung.
  3. Gawir, taneuh anu nangtung anu aya di sisi jungkrang.
  4. Geger, tonggoh gunung anu manjang.
  5. Gerembel, kumpulan tatangkalan nu rada rembet, tapi teu biasa dipaké nyumput sasatoan.
  6. Guha, liang dina taneuh anu rada gede anu bisa diasupan ku jalma.
  7. Hunyur, imah rinyuh atawa taneuh nu mucunghul, pasir leutik.
  8. Huma, sawah di darat atawa kebon nu dipaké melak paré ngan tara dikocoran cai.
  9. Jami, taneuh urut pepelakan pare di darat (huma) anu geus teu disambut deui.
  10. Jungkrang, tempat legok anu jero sarta gurawes.
  11. Kebon, taneuh darat nu dipaké melak rupa-rupa pepelakan.
  12. Landeuh, taneuh atawa tempat nu leuwih handap ti tempat urang cicing.
  13. Lebak, tempat nu leuwih handap.
  14. Léngkong atawa Léngkob, tempat legok jeung jero di antara dua lamping.
  15. Leuweung, tempat anu lega tur dipinuhan ku tatangkalan anu henteu ngahaja dipelak.
  16. Leuweung awi, leuweung anu lolobana dipinuhan ku rungkun awi.
  17. Leuweung geledegan atawa Leuweung gerot, leuweung anu tacan kasaba ku jalma kusabab masih keneh aheng, tatangkalana galede reujeung loba sato galak.
  18. Lamping, taneuh anu dengdek atawa tempat di gunung antara puncak jeung tutugan.
  19. Monggor, daerah sarupa pasir ngan leuwih leutik tur leuwih handap.
  20. Mumunggang gunung, taneuh di luhur gunung anu rada datar.
  21. Nagrak, taneuh nu luhur sarta angar.
  22. Negla, tempat nu lega sarta teu kahalangan ku tatangkalan.
  23. Pasir, sarupa gunung, ngan leuwih leutik sarta leuwih handap.
  24. Punclut, taneuh pangluhurna dina gunung atawa pasir.
  25. Reuma, taneuh darat urut huma nu geus teu dipaké.
  26. Sampalan, tegal di leuweung tempat sato jarah.
  27. Samida, leuweung nu dikaramatkeun.
  28. Somang, jurang gurawés sarta jero.
  29. Tegalan, taneuh lega tur rata jeung sabagian gedé pinuh ku jujukutan.
  30. Tonggoh, taneuh atawa tempat anu leuwih luhur tibatan tempat anu eukeur dicicingan.
  31. Tutugan gunung, bagean gunung panghandapna.

Kakawihan Barudak: Galah Ginder


Galah ginder galah ginder
Adelerder dut ndutan
Clé ka pangaclékan
Clo ka pangaclokan
Jleg ka pangajlegan
Ganggonggo gangbéngbé
Atoli toli mas marino
Plang atilingtingplang bulé
Sarpa’i lonyod pényon
Boga rupa jiga embé
Karesep nyonyoo kohkol
Emh nyonyoo kohkol
Emh nyonyoo kohkol
Emh emh nyonyoo kohkol
Emh emh nyonyoo kohkol

(Dicutat tina: http://www.facebook.com/note.php?note_id=384326600734&comments)

Kakawihan séjénna:

  1. Kakawihan Barudak: Ayun Ambing
  2. Kakawihan Barudak: Hét Hét Embé Janggotan
  3. Kakawihan Barudak: Prang Pring
  4. Kakawihan Barudak: Acung-acungan
  5. Kakawihan Barudak: Nang Ning Nang
  6. Kakawihan Barudak: Olé-oléan
  7. Kakawihan Barudak: Néngnongnéngjak
  8. Kakawihan Barudak: Trang-trang Kolentrang
  9. Kakawihan Barudak: Surser
  10. Kakawihan Barudak: Sieuh-sieuh
  11. Kakawihan Barudak: Nanggerang – Nanggorek
  12. Kakawihan Barudak: Oyong-oyong Bangkong
  13. Kakawihan Barudak: Punten Mangga
  14. Kakawihan Barudak: Bang Bang Kalima Gobang
  15. Kakawihan Barudak: Sakentrung
  16. Ayang Ayanggung

Bagean-bagean Imah Panggung


Lamun ditataan mah dina imah panggung teh loba pisan istilah anu biasa dipake. Ti mimiti istilah dina ngaran rohangan nepikeun ka istilah naon wae anu aya di imah atawa bahan-bahan anu ngajadikeun imah panggung bisa ngadeg. Ari istilah-istilah anu biasa dipake dina wangunan imah panggung nyaeta:

Rohangan Imah Panggung

Rohangan anu biasa aya dina imah panggung diantarana wae nyaeta:

  1. Kolong, mangrupakeun lolongkrang kosong anu aya di handapeun imah panggung.
  2. Tepas, mangrupakeun rohangan anu ayana di hareupeun imah. Biasana rohangan ieu tara make kikiding atawa lamun make kikiding teh ngan ukur handapna wungkul kira-kira satuur jangkungna tina papan atawa palupuh imah.
  3. Tengah Imah, mangrupakeun rohangan gede anu biasana aya di imah bagean tengah. Rohangan ieu biasa dipake ngumpul kulawarga atawa ngumpul jalma-jalma waktu keur aya riungan saperti sukuran atawa hamin.
  4. Pangkeng, rohangan pikeun istirahat atawa sare. Rohangan ieu bisa disebut oge ku istilah sepen, kamar, jeung enggon.
  5. Dapur, nyaeta rohangan paranti masak. Di dapur biasana dipake neundeun barang-barang paranti papasakan reujeung hawuna.
  6. Goah, mangrupakeun rohangan pikeun teuteundeunan dahareun sabangsaning pare atawa beas.
  7. Para, mangupakeun rohangan anu ayana di luhureun imah, di luhureun lalangit handapeun suhunan.
  8. Segog, mangrupakeun rohangan anu aya dina imah anu wangunanana nyarupaan kana hurup L. Rohangan ieu ayana di bagean imah anu di bagean sisi imah ka luar. Rohangan ieu biasa dipake neundeun sagala paparabotan atawa teuteundeunan sejenna (jadi gudang).

Istilah sejenna

Sedengkeun bahan-bahan sejenna anu biasa kapanggih dina imah panggung nyaeta:

  1. Lelemah, mangrupakeun taneuh anu datar atawa meunang ngahaja ngadatarkeun. Di tempat ieu teh anu bakal dijadikeun lahan pikeun nyieun imah.
  2. Tatapakan, bahan wangunan anu dijieunna tina batu meunang meulahan (mahat) dijieun siga balok anu dijieun dadasar pikeun nyieun imah. Jangkungna, taya ugeran anu jelas, ngan biasana mah jangkungna teh antara sajeungkal nepikeun ka satuur. Gedena oge taya watesanana.
  3. Tihang, mangrupakeun balok kai anu rada panjang anu dijadikeun tatangger pikeun ngadegkeun imah panggung. Biasana diteundeun di unggal sisi imah. Tihang mangrupakeun bahan anu kacida pentingna dina nyieun imah. Wewegna imah panggung teh utamana mah ku kuatna tihang ieu.
  4. Golodog. Mangrupakeun tetecean anu diteundeun di luareun lawang panto. Golodog teh bisa dipake pikeun dariuk jalma anu ngadon ngawngkong atawa ngareureuhkeun kacape. Bisa oge dijadikeun pikeun neundeun tarumpah atawa sendal jalma nu boga imah reujeung semah.
  5. Bangbarung, mangrupakeun palang atawa papan anu aya di lawang panto bagean handap, biasa osok dipake diuk.
  6. Palupuh. Amparan anu dijieunna tina awi anu dicacag. Dina imah panggung mah dijadikeun titincakan atawa tempat diuk (jadi dadasar). Lamun tina kai mah biasana make papan.
  7. Pongpok, juru imah di tukang bagean luar.
  8. Pipir, tempat atawa lahan anu aya di tukangeun imah.
  9. Juru, bagean rohangan imah anu aya di deukeuteun tihang anu di pojok.
  10. Palang Dada, balok tina kai anu biasana malang ditempatkeun di luhureun tihang.
  11. Paneer, balok tina kai anu malang di handapeun palang dada. Jangkungna kira-kira sabujal tina papan atawa palupuh.
  12. Kuda-kuda. Balok tina kai nu diterapkeunana teh dengdek anu nyambungkeun tihang adeg jeung pamikul
  13. Bilik. Mangrupakeun kikiding di imah anu dijieunna tina anyaman awi meunang ngahuaan.
  14. Parako, wadah atawa tempat pikeun neundeun hawu.
  15. Paraseuneu, tempat anu dijieun di luhureun hawu pikeun ngahaneutkeun atawa ngagarang dahareun atawa nu sejenna.
  16. Langit-langit, mangrupakeun kikiding anu diteundeun di luhureun imah, anu misahkeun rohangan-rohangan imah reujeung para.
  17. Hawu, mangrupakeun tempat pikeun masak, ngasakan dahareun anu pikeun ngahurungkeun seuneuna make suluh.
  18. Hateup, mangrupakeun tutup luhureun imah anu dipake pikeun iuh-iuh anu ngiuhan imah tina panas reujeung hujan. Biasana dijieunna tina daun eurih atawa daun langkap. Bisa oge make talahab (leunjeuran awi anu dibeulah dua.
  19. Usuk. balok kai anu diteundeun dina suhunan pikeun nerapkeun ereng.
  20. Jandela, lawang anu diteundeun dina bilih paranti kaluar asupna cahya atawa angin.
  21. Panto. Papan anu dijieun tutup lawang paranti kaluar asup ka imah atawa ka sepen.
  22. Lawang Panto, lolongkrang pikeun kaluar asup ka imah atawa ka kamar.
  23. Panyaweran
  24. Ontob, tutup anu jadi tungtung handap dina hateup anu dijieunna tina kai. Ieu mah biasana lamun hateupna make kenteng.
  25. Talahab, hateup anu dijieunna tina leunjeuran awi anu dibeulah dua.
  26. Ereng. biasana dijieunna tina awi anu meunang meulahana. Dijieun pikeun ngait-ngaitkeun kenteng supaya ulah maruragan.
  27. Sosompang, bagean imah anu dihaja make iuh-iuhan tambahan (make sorondoy) tapi teu make kikiding ngan make tihang wungkul. Biasana dipake pikeun neundeun suluh atawa paparabotan sejenna.
  28. Lincar, cemped tina papan anu rubak pikeun nutup bilik ti beulah luar, lebah darurung, atawa pikeun nutup tungtung darurung nu di hareup (dina imah panggung).
  29. Wuwung : tutup hateup sapanjang sambungan suhunan, tempat patepungna kenteng/hateup dina puncak suhunan. Aya anu dijieun tina tembok, aya oge anu make injuk.
  30. Suhunan, bagian imah anu pangluhurna, ngujur manjang nurutkeun wangunan imah,